عامل توسعه: سيد عليرضا طباطبايي

بيش از يك دهه است كه مدل توسعه خوشه در كشور پياده سازي شده و بعنوان يك مدل مترقي در خدمت  سياست هاي توسعه اي كشور قرار گرفته است و به لحاظ اهميت تداوم بكارگيري دانش توسعه خوشه و تشويق فعالان اين حوزه يكي از جوايز روز صنعت و معدن در دهم تيرماه اختصاص به اين موضوع دارد. با فعاليتي هايي كه در خوشه محصولات كنجدي يزد صورت گرفت اين خوشه توانست عنوان خوشه برتر در روز ملي صنعت و معدن سال 94 را به خود اختصاص دهد. به همين مناسبت به يك تجربه موفق در اين خوشه اشاره مي گردد.
مقدمه
دسترسي مطلوب و مناسب به نهاده‌هاي توليد يكي از عواملي است كه مي‌تواند نقش اساسي در بهبود زنجيره ارزش محصول ايفا نمايد. اين در حالي است كه يكي از مسائل و چالش‌هاي اساسي اغلب واحدهاي توليدي فعال در خوشه‌هاي كسب و كار كشور، دسترسي نامناسب به مواد اوليه مورد نياز و به عبارت ديگر مشكل در تأمين پايدار مواد اوليه و نهاده‌هاي مورد نياز براي توليد است. اين امر بيشتر از اين واقعيت سرچشمه مي‌گيرد كه بنگاه‌هاي كوچك به دليل پايين بودن مقياس توليد شان به طور طبيعي از سطح تقاضاي پايين‌تري نيز براي مواد اوليه و نهادهاي مورد نياز برخوردارند. اين امر باعث كاهش قدرت چانه‌زني آنها در مقابل تأمين‌كنندگان مواد اوليه مي‌شود. چنين موضوعي هم  منجر به تأمين ناپدار مواد اوليه براي اين بنگاهها مي‌شود و هم باعث مي‌شود تا اين بنگاهها در اغلب موارد مجبور به پرداخت قيمت‌هاي بالاتر و در عين حال دريافت مواد اوليه با كيفيت پايين‌تر شوند.
مشخصات خوشه محصولات كنجدي يزد
   از دیرباز استان یزد و خصوصاً شهرستان اردکان به عنوان عمده ترین مرکز تولید محصولات کنجدی ایران شناخته می شود. در حال حاضر بیش از 150 واحد تولیدی صنفی و صنعتی در استان يزد در این حوزه مشغول به فعالیت می‌باشند. با بررسی جامع شرایط این خوشه در قالب انجام مطالعه شناختي، نقاظ ضعف و همچنين پتانسيل‌هاي اين خوشه شناسايي شده و با توجه به چشم‌انداز خوشه، استراتژیهایی جهت بهبود شرایط و رسيدن به چشم‌انداز خوشه تدوین گرديد كه عبارتند از:
-    افزایش دسترسی تولید کنندگان به کنجد مطلوب
-    توسعه بازار و توان بازاریابی با رویکرد صادرات
-    ارتقاء و بهبود تکنولوژی، فرایندها و توسعه منابع انسانی به منظور ارتقاء بهره¬وری واحدها.
تعريف مشكل و نحوه مداخله عامل توسعه خوشه
عدم شفافیت حاکم بر زنجیره تأمین کنجد و نبود مرکزی جهت تثبیت قیمت و اطلاع‌رسانی نامناسب در خصوص قیمت باعث شده است خرید و فروش کنجد چه از لحاظ قیمت و چه از لحاظ کیفیت با ریسک بالایی همراه بوده و برخی افراد با استفاده و بعضاً سوءاستفاده از شرایط حاکم، سودهای بادآورده داشته و برخی از تولیدکنندگان و تجار نیز با زیانهای هنگفتی مواجه شوند. جهت رفع این مشکل یکی از استراتژیهای خوشه "افزایش دسترسی تولیدکنندگان به کنجد مطلوب" تعریف گردید و در این راستا مطالعات خوبی از طریق تيم عامليت توسعه خوشه محصولات کنجدی و با مشاركت ذينفعان خوشه صورت پذیرفت. از طرفی با تعریف شرح خدمات مفصل و کامل و انعقاد قرارداد با مجری با سابقه در حوزه خوشه‌های صنعتی، پروژه ای جهت تشکیل شرکتی تحت عنوان "شرکت تامین و توسعه خوشه محصولات کنجدی" تعریف  گرديده و به مرحله اجرا درآمد.
مشخصات برنامه اجرا شده براي حل مشكل
تعداد واحدهای مشارکت کننده (ذینفع) در برنامه، واحدهای ارائه‌دهنده خدمات تخصصی کسب و کار، نهادها و سازمان‌های پشتیبانی کننده از برنامه، میزان منابع مالی پیش بینی شده و محقق شده در راستای اجرای برنامه و مدت زمان اجرای برنامه به شرح جدول ذيل ارائه شده است.

تعداد واحدهاي فعال و يا مشاركت كننده در برنامه حل مشكل

55

BDSهاي مشاركت كننده در برنامه

1

نهادها و سازمانهاي پشتيبان مشاركت‌كننده در برنامه

شرکت شهرکهای صنعتی، جهاد کشاورزی، صنعت معدن و تجارت، استاندارد

ميزان منابع مالي پيش بيني شده براي اجراي برنامه رفع مشكل(ريال)

86.000.000

ميزان منابع مالي محقق شده در راستاي اجراي برنامه رفع مشكل(ريال)

86.000.000

تاريخ شروع اجراي برنامه براي رفع مشكل

خرداد 1392

طول مدت زمان اجراي برنامه براي رفع مشكل

2 سال

شرح فر‌آيندها و فعاليت¬هاي انجام شده توسط بازيگران
الف- مدیریت تقاضا
-    شناسایی و دسته‌بندی نیاز خریداران (بالقوه و بالفعل) و تعیین شاخص‌های کنجد مصرفی هر طبقه،
-    تعیین میزان مصرف هر طبقه،
-    تعیین میزان تمایل هر یک از اعضاء به مشارکت در پروژه‌های خرید مشترک،
-    گریدبندی(درجه بندي) مالی هر طبقه از متقاضیان،
-    تعيين میزان و سهم واردات به تفکیک  از هر کشور،
-    تعيين سهم و درصد مصرف واحدها از هر نوع کنجد (داخلی و خارجی و تفکیک کشور)،
-    تعيين دلایل مصرف هر نوع کنجد (هر واحد بنا به نوع تولید و یا عادت و ... ممکن است کنجد خاصی مصرف نماید)،
-    بررسي ميزان مناسب بودن كنجد مصرفي و ميزان رضايت‌مندي واحدها از كنجد مصرفي(ممکن است مصرف کننده به دلایلی نتواند کنجد مصرفی مورد نظر خود را تامین کند و به اجبار از کنجد خاصی استفاده کند)،
-    تعیین شاخص‌های خرید کنجد (جهت استانداردسازی خرید).
ب- انجام اولین خرید
-    شناسایی و اعتبارسنجی تولیدکنندگان و توزیع‌کنندگان در کشورهای هدف و تعیین بازارهای دارای قابلیت خرید خصوصا اتحادیه‌ها، تعاونی‌ها و ...،
-    بررسی قوانین شامل قوانین گمرکی، قوانین بانکی و ارزی، قوانین بهداشتی، قوانین مالیاتی و تعرفه‌ها و هزینه‌های دخیل در فرآیند خرید (تعرفه گمرک و هزینه باربری و ...)،
-    بررسی عملکرد و شناسایی شرکت‌های تضمین کننده مرغوبیت جهت کاهش ریسک خرید، بررسی سایر روشهای کاهش ریسک خرید،
-    تعیین نهایی فروشنده مناسب و دریافت پروفرما.
ج- تأمین مالی پروژه
-    تامین مالی از سوی اعضاء شبکه،
-    تامین مالی از سوی سایر ذینفعان خارج از شبکه،
-    تامین مالی از سوی بانکها،
-    مشارکت با وارد کنندگان و تاجران فعلی.
د- مدیریت عرضه
-    تعیین سناریوهای اولیه توزیع و عرضه،
-    نشست با ذینفعان،
-    نهایی کردن سناریوها،
-    اجرایی کردن سناریو نهایی،
-    بررسی چالشهای عرضه (احتکار، نوسانات ناشی از فصل برداشت کنجد، نوسانات ناشی از فصل مصرف کنجد).
هـ- سایر فعالیتها
-    بررسی و انتخاب شکل و فرم حقوقی شبکه،
-    تعیین سهام یا نحوه اعمال نقش هر یک از اعضاء شبکه در چارچوب حقوقی شکل گرفته،
-    تدوین مرامنامه و اساسنامه،
چگونگي و فرايند جلب مشاركت و اعتماد واحدهاي فعال براي مشاركت در برنامه(فرايند تشكيل و توسعه شبكه مربوطه)
جهت اعتماد سازی و جلب مشارکت ذينفعان، عامل توسعه به همراه مجری قرارداد ضمن مصاحبه و مذاکره حضوری با بخش اعظم فعالين خوشه و نيز برخي از تجار، واردکنندگان، کشاورزان، مسئولين و ... نسبت به حساس سازي و ايجاد آگاهي در خصوص  اهميت و لزوم راه‌اندازی شرکتی جهت تامين مواد اوليه خوشه و خصوصا کنجد اقدام نموده و در ضمن به صورت عيني و حضوری با مسائل و مشکلات توليدکنندگان و تامين‌کنندگان اين حوزه آشنا شده و اطلاعات لازم جهت وروديهای پروژه را جمع آوری نمود.
 مصاحبه‌های حضوری زمينه‌سازی بود برای جلب اطمينان بيشتر که به همراه انجام موازی برخی فعاليتهای اعتمادساز از جمله تورهای صنعتي و دوره‌های آموزشی و ... ، نهايتا منجر به ايجاد اطمينان در بخش قابل توجهي از خوشه جهت مشارکت در اين پروژه گرديد.
چگونگي و فرايند جلب مشاركت و اعتماد  BDSP براي مشاركت در برنامه(فرايند ايجاد و توسعه BDSP مربوطه)
این امر از طریق اطلاع‌رسانی و عقد قرارداد با مجری با تجربه و آشنا به موضوع انجام گرديد.
چگونگي و فرايند جلب مشاركت و اعتماد نهادهاي پشتيبان براي حمايت از  برنامه (فرايند جلب حمايت نهادهاي پشتيبان)
-    همکاری و همراهی شرکت شهرکهای صنعتی استان یزد در خصوص هماهنگی برقراری ارتباطات مجری پروژه و عامل توسعه با سایر نهادها و دستگاههای دولتی تأثیرگذار،
-    مذاکره با نماینده مردم اردکان در مجلس شورای اسلامی و نامه نگاری و مذاکره ایشان با وزیر محترم جهاد کشاورزی در خصوص توجه به برخی مشکلات تامین کنجد،
-    مذاکره با فرمانداری اردکان جهت کسب حمايت معنوی فرماندار،
-    چندین جلسه مذاکره با جهاد کشاورزی استان یزد،
-    دو مرحله سفر به شیراز و مذاکره با جهاد کشاورزی استان فارس (به عنوان بزرگترين تامین کننده داخلی کنجد استان یزد)، سازمان تعاون روستایی، شرکتهای تعاونی روستایی شهرستانهای تولید کننده کنجد، شرکت تعاونی دانه‌های روغنی استان فارس و نیز بازدید از شهرستانهای کنجدخیز،
-    مذاکره با سازمان صنعت، معدن و تجارت استان يزد جهت بررسی امکان واردات کنجد،
-    مذاکره با گمرک یزد در خصوص واردات کنجد،
-    مذاکره با سازمان منطقه ویژه اقتصادی یزد در خصوص موضوع واردات از طریق آن سازمان،
-    مذاکره با سازمان همیاری شهرداری بابت مشارکت در تامین منابع مالی پروژه و واردات کنجد.
چگونگي و فرآيند و منابع تأمين مالي برنامه به اجرا درآمده براي رفع مشكل
جهت تامین منابع مالی پروژه از چند روش استفاده گردید:
1.    فروش سهام به تولیدکنندگان: در این مرحله با فراخوان صورت گرفته شرکت با سرمایه اولیه 1.640.000.000 ریال ثبت گردید. این مبلغ توسط 55 عضو که همگی از تولید کنندگان عمدتاً به نام خوشه بودند تامین گردید،
2.    استفاده از ظرفیت‌های کار تیمی جهت جذب منابع: در این مرحله با توجه به ظرفیت ایجاد شده از همگرایی تولیدکنندگان و جلب اطمینان تجار عمده، برخی از این افراد محموله‌های کنجد را به صورت امانی در محل شرکت تخلیه نمودند تا از طریق شرکت فروش انجام پذیرد،
3.    استفاده از سرمایه اعضاء: اعلام آمادگی جهت تامین منابع مالی از سرمایه خود اعضای شرکت صورت گرفته است. چه به صورت افزایش سرمایه و چه به صورت اعتباری،
4.    استفاده از سرمايه عمومي.
دستاوردهاي حاصل از اجراي برنامه براي رفع مشكل
-    تامین دسترسی اعضاء به کنجد مطلوب و با قیمت مناسب،
-    اطلاع رسانی از وضعیت صحیح بازار و جلوگیری از موج سازی دلالان و واسطه‌ها،
-    تشکیل مرجعی جهت پیگیری موضوعات مرتبط با کنجد در ایران پیگیری موضوعاتی همچون قیمت، کیفیت، کاشت، داشت و برداشت، نحوه بسته بندی، حمل، تحویل به موقع و ... محصول کنجد داخلی و خارجی،
-    ایجاد انبار جهت تخلیه و نگهداری،
-    جلب توجه مسئولین به مقوله کنجد و مشکلات تامین آن.
پيشنهادات و آموخته¬ها
راه‌اندازی شبکه‌های خرید مواد اولیه در قالب ساختارهای حقوقی مختلف که می‌تواند بر اساس معیارهای مختلف تعیین گردد، یکی از راه‌های موثر در جهت رفع مشکلات مربوط به ناپایداری تأمین مواد اولیه محسوب شود. اما نکته‌ای که باید به آن توجه ویژه داشت این است که این فعالیت باید در قالب یک فرایند مبتنی بر اعتماد‌آفرینی بین اعضای شبکه صورت گیرد. در غیر این‌صورت تأسیس چنین شبکه‌ای نه تنها دستاورد مورد انتظار را به همراه نخواهد داشت بلکه حتی ممکن است که منجر به شکل گیری موانع اساسی و مخرب اعتماد در داخل خوشه گردد.
QR Code

نقشه کشوری خوشه ها