كشت سلول و بافت گياهي كه با عنوان كشت درون شيشه (In vitro)  و يا كشت استريل نيز مطرح مي‌شود در مورد تمام انواع كشت‌هاي استريل كه در شرايط درون شيشه‌اي انجام مي‌گيرد، به كار مي‌رود. در حال حاضر تكنيك‌هاي كشت بافت به عنوان ابزاري قوي جهت مطالعه مشكلات اساسي و كاربردي بيولوژي گياهي در آمده است. علاوه برآن در سالهاي اخير اين تكنيك‌ها كاربردهاي تجاري گسترده‌اي در تكثير گياهان مختلف از جمله گياهان زينتي و دارويي و نيز حذف عوامل بيماري‌زا از گياهان پيدا نموده است. علاقه‌مندي به كشت بافت و توانايي آن در اصلاح گياهان به صورت يك موضوع جهاني درآمده است و افزايش تعداد كشورهاي عضو شركت كننده در موسسه بين المللي كشت بافت گياهي گواهي براين ادعا مي‌باشد. علاوه بر آن هيئت بيولوژي گياهي موسسه تحقيقات سلولي يونسكو (ICRO)، آموزش تکنیک‌های كشت بافت گياهي را به عنوان يكي از برنامه‌هاي اولويت دار خود معرفي كرده است و تدريس تكنيكهاي كشت بافت جزو برنامه درسي دانشجويان رشته‌هاي داروسازي، پزشكي، كشاورزي، گياهشناسي، زيست شناسي، جنگلداري و..... درآمده است.
- مشخصات خوشه
منطقه نوشهر- چالوس با دارا بودن شرایط مطلوب آب وهوایی برخورداری ازتنوع اقلیمی ساحلی، جلگه‌ای و کوهستانی و نیروی کار متخصص بالقوه شرایط بسیار مناسبی جهت تمرکز تولیدکنندگان گل وگیاهان زینتی دارا می‌باشد. منطقه استقرار خوشه به دلیل وجود راههای ارتباطی آبی، خاکی و هوایی از جمله نقاط استراتژیک استان به شمار می‌رود. یکی از نقاط عطف شکل‌گیری خوشه در اواخر دهه 50 می‌باشد که با ممنوعیت واردات گل وگیاهان زینتی از سایر کشورها جهت رفع نیاز بازار داخلی رشد و تمرکز تولیدکنندگان با سرعت افزایش یافت.  نقطه عطف دیگر شکل‌گیری این خوشه افزایش شهرنشینی و آپارتمان‌نشینی در اواسط دهه 70 بوده است. افزایش آپارتمان‌نشینی و دوری از فضای سبز تمایل بازار داخلی را به خرید انواع گل وگیاهان آپارتمانی افزایش داد به طوریکه  در دهه70 الی دهه80 در سطح خوشه تعداد تولیدکنندگان، تنوع تولیدات، میزان وسطح کشت با افزایش چشمگیری مواجه شد.
- تعريف مشكل و نحوه مداخله عامل توسعه
یکی از نقاط فشار خوشه گل و گیاهان زینتی نوشهر- چالوس ، تولید سنتی است. بکارگیری روشهای سنتی در تکثیر، تولید و برداشت سبب گردیده بهره‌وری در این واحدها کاهش یابد. از طرفی عدم بکارگیری تکنولوژی‌های نوین باعث شده محصولات تولیدی با استانداردهای جهانی گل فاصله داشته باشد. مشکلات ناشی از روش سنتی تکثیر به شرح زیر می‌باشد:
-    طولانی بودن تکثیر سنتی در گلخانه‌ها و بالا رفتن هزینه‌های نگهداری و انرژی،
-    عدم امکان تولید گیاهان یکسان در روش سنتی به دلیل تفاوت در گیاه مادر،
-    وجود انواع بیماری‌ها و آفات در گیاه به دلیل تکثیر سنتی.
دلایل فوق سبب می‌گردد محصولات خوشه دارای استاندارد مناسبی جهت صادرات گل و گیاهان زینتی نباشد.
عامل توسعه خوشه با همکاری شرکت شهرک‌های صنعتی مازندران در ابتدا جهت آشنایی تولیدکنندگان با روش کشت بافت و جلب همکاری آنها نسبت به پیاده‌سازی این روش اقدام به برگزاری یک دوره آموزش کشت بافت برای 50 نفر از تولیدکنندگان خوشه نمود. در طی این دوره تولیدکنندگان توسط اساتید مجرب مرکز تحقیقات کشاورزی مازندران به صورت تئوریک و آزمایشگاهی با این روش آشنایی پیدا کردند و جهت اصلاح تکنولوژی تکثیر با عامل توسعه همکاری نمودند و در حال حاضر اقدامات اولیه جهت احداث این مرکز در دست اقدام است.
- مشخصات برنامه اجرا شده براي حل مشكل
تعداد واحدهای مشارکت کننده(ذینفع) در برنامه، واحدهای ارائه‌دهنده خدمات تخصصي کسب و کار، نهادها و سازمانهای پشتیبانی کننده از برنامه، میزان منابع مالی پیش بینی شده و محقق شده در راستای اجرای برنامه و مدت زمان اجرای برنامه به شرح جدول ذيل ارائه شده است.

تعداد واحدهاي فعال و يا مشاركت كننده در برنامه حل مشكل

50

BDSهاي مشاركت كننده در برنامه

مرکز تحقیقات مرکبات کشور

نهادها و سازمانهاي پشتيبان مشاركت كننده در برنامه

شرکت شهرک‌های صنعتی مازندران

ميزان منابع مالي پيش بيني شده براي اجراي برنامه رفع مشكل(‌ريال)

600.000.000

ميزان منابع مالي محقق شده در راستاي اجراي برنامه رفع مشكل(‌ريال)

200.000.000

تاريخ شروع اجراي برنامه براي رفع مشكل

30/6/91

طول مدت زمان اجراي برنامه براي رفع مشكل

1 سال

- شرح فر‌آيندها و فعاليت‌هاي انجام شده توسط بازيگران
1- شناسایی مشکل روش تکثیر سنتی توسط عامل توسعه خوشه:
یکی از چالش‌های اصلی خوشه گل و گیاهان زینتی نوشهر- چالوس ضعف فروش محصولات در بازارهای بین‌المللی است. همواره این سوال در ذهن عامل توسعه خوشه مطرح بوده که چرا با توجه به وجود پتانسیل صادرات در استان مازندران و نزدیکی به بازار مناسب کشورهای حاشیه دریای خزر،  سهم صادرات از کل فروش حدود یک درصد است؟ از آنجائی‌که کشور هلند به عنوان بزرگترین تولیدکننده و فروشنده گل و گیاهان زینتی به حساب می آید، حراجی‌های گل هلند(Dutch Auction) بهترین منبع اطلاعات مورد نیاز است. تحقیقات صورت گرفته از بزرگترین حراجی گل هلند (aalsmeer) نشان می‌دهد علاوه بر میزان تولید، رعایت استانداردهای جهانی معاملات گل و گیاهان زینتی ضروری است. مثلا در بازار جهانی تقاضا برای گیاه کروتن وجود دارد. مشخصات سفارش چنین است که تعداد 5000 گلدان گیاه کروتن که تمامی آنها دارای 5 برگ و ارتفاع 15 سانتی متر باشد در حراجی اعلام می گردد.
تکثیر گل و گیاهان زینتی در خوشه نوشهر- چالوس به صورت سنتی صورت می‌گیرد. روش‌های سنتی شامل تکثیر از طریق بذر یا قلمه بوده که توانایی ایجاد گیاهانی با خصوصیات ظاهری و ژنتیکی مشابه را ندارد. بنابراین نمی‌توان نه تنها در سطح خوشه بلکه در کل استان مازندران تعداد مشابه گیاهان زینتی با خصوصیات یکسان یافت. برای ایجاد گیاهانی با خصوصیات مشابه تغییر در روش تکثیر ضروری است.
روش کشت بافت با استفاده از علم ژنتیک در گیاهان می‌تواند از یک گیاه مادر تعداد زیادی گیاهچه با خصوصیات یکسان تولید نماید. به طور مثال از یک برگ گیاه کروتن در یک دوره تکثیر از طریق کشت بافت 2500 عدد گیاهچه مشابه تولید می‌گردد که همگی یکسان هستند. البته لازم به توضیح است که تکثیر تنها بخشی از استانداردهای مورد نیاز بازار جهانی است و مسائل مرتبط با پرورش و برداشت نیز باید در نظر گرفته شود.
2- تدوین فرم RFP جهت برگزاری دوره آموزشی کشت بافت:
پس از مشخص شدن اهمیت بکارگیری روش کشت بافت در فرآیند تولید گل و گیاهان زینتی، فرم RFP توسط عامل توسعه با توجه به اطلاعات کسب شده تکمیل گردید و به شرکت شهرک‌های صنعتی ارائه گردید.
3- اخذ تائیده برگزاری دوره آموزشی:
در سال‌های گذشته فرآیند خاصی جهت ارائه پیشنهادات، تائید و اجرای پروژه‌های توسعه خوشه‌های کسب و کار وجود نداشته است. خوشبختانه در دو سال گذشته با ابلاغ آئین نامه توسعه خوشه‌های کسب و کار، فرآیند تائید اجرای پروژه‌های تسهیل گردیده و در تسریع اجرای برنامه‌های عملیاتی نقش بسزایی داشته است.
4- انتخاب BDS برگزاری دوره آموزشی:
به دلیل اینکه این دوره اولین دوره آموزشی در خوشه بوده، کیفیت دوره، جلب همکاری تولیدکنندگان و توسعه سطح سرمایه اجتماعی اهمیت ویژه‌ای داشت. بنابراین انتخاب BDSP باید با دقت فراوان صورت می‌گرفت. در همین راستا عامل توسعه خوشه با مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی وارد مذاکره گردید تا اساتیدی انتخاب گردند که علاوه بر معلومات دانشگاهی سابقه فعالیت‌های اجرایی نیز داشته باشند. در نتیجه مرکز آموزش‌های بازرگانی مازندران به عنوان BDSP برگزاری دوره آموزشی انتخاب گردید تا با همکاری مرکز تحقیقات کشاورزی مازندران دوره آموزشی برگزار گردد.
5- برگزاری دوره آموزشی
دوره آموزشی در مرکز تحقیقات کشاورزی سلمانشهر واقع در 15 کیلومتری شهرستان چالوس برگزار گردید. مدرس دوره از اعضای هیئت علمی مرکز تحقیقات مرکبات کشور بوده که سابقه  مناسبی در فعالیت‌های علمی و آزمایشگاهی کشت بافت داشته‌اند. عامل توسعه خوشه سعی داشته تا در تمام جلسات دوره آموزشی شرکت نماید تا علاوه بر همکاری در برگزاری دوره آموزشی بتواند از موقعیت اجتماعی کلاس در افزایش سطح اعتماد بهره گیرد.
6- تدوین فرم RFP جهت مطالعات امکان سنجی احداث مرکز کشت بافت:
پس از برگزازی موفقیت‌آمیز دوره آموزشی و درک اهمیت بکار گیری تکنولوژی کشت بافت در تولید گل و گیاهان زینتی، اکثر حاضرین در دوره نسبت به احداث مرکز کشت بافت ابراز تمایل نمودند. در همین راستا عامل توسعه خوشه فرم RFP جهت انجام مطالعات امکان‌سنجی احداث مرکز کشت بافت تدوین نمود. هدف از انجام این مطالعات بررسی تکنولوژی کشت بافت از نظر فنی و اقتصادی است.
7- انتخاب مشاور جهت انجام مطالعات امکان سنجی:
طی برگزاری دوره آموزشی کشت بافت رابطه مناسبی بین تولیدکنندگان، مدرس دوره و عامل توسعه در زمینه تکثیر گیاهان زینتی از طریق کشت بافت برقرار گردید. با مشاهده سابقه علمی و اجرایی مدرس، عامل توسعه خوشه ایشان را جهت انجام مطالعات امکان سنجی به شرکت شهرک‌های صنعتی معرفی نمود. انجام مذاکرات فی مابین شرکت شهرک‌های صنعتی و مدرس، نتیجه مطلوب را حاصل نموده و منجر به عقد قرارداد انجام مطالعات امکان‌سنجی مرکز تکثیر کشت بافت گردید. برگزاری موفق دوره آموزشی و جلب همکاری ذی‌نفعان سبب گردید پروتکل کشت بافت گیاهان زینتی که هم اکنون در ایران ارزشی معادل 1500 میلیون ریال دارد با هزینه‌ای حدود 90 میلیون ریال در اختیار تولیدکنندگان خوشه قرار گیرد.
8- تشکیل شبکه مشترک از اعضای خوشه به منظور سرمایه گذاری و آموزش:
به منظور احداث مرکز کشت بافت جهت تکثیر گیاهان زینتی شبکه ای متشکل از 12 نفر از تولیدکنندگان خوشه تشکیل گردید. مقرر گردید این شبکه اقدامات لازم را جهت اخذ مجوزهای مورد نیاز تامین سرمایه را انجام دهد. همچنین 6 نفر از اعضای این شبکه جهت آموزش‌های تکمیلی کشت بافت در مرکز تحقیقات مرکبات کشور آموزش خواهند دید.
- چگونگي و فرايند جلب مشاركت و اعتماد واحدهاي فعال براي مشاركت در برنامه (فرايند تشكيل و توسعه شبكه مربوطه)
جهت جلب همکاری تولیدکنندگان خوشه در ابتدا آشنایی تولیدکنندگان با این تکنولوژی ضروری بود. از طرفی معرفی استانداردهای جهانی تولید گل و گیاهان زینتی در این دوره آموزشی مشخص نمود یکی از دلایل کاهش میزان صادرات این صنعت علاوه بر ضعف بازاریابی گل و گیاهان زینتی، عدم توجه به تکنولوژی روز دنیا در تولید محصولات است. این نکته سبب گردید 12 نفر از تولیدکنندگان خوشه در قالب شبکه مشترک اقدام به احداث مرکز کشت بافت نمایند.
- چگونگي و فرايند جلب مشاركت و اعتماد BDSP براي مشاركت در برنامه(فرايند ايجاد و توسعه BDSP مربوطه)
طی فرآیند برگزاری دوره آموزشی کشت بافت، به دلیل دانش محور بودن تکنولوژی و محدود بودن تعداد افرادی که می توانند روش کشت بافت را پیاده سازی نمایند، انتخاب BDSP  مناسب برای آموزش و احداث مرکز کشت ضروری بود. در همین راستا با  مدیریت مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی سلمانشهر مذاکرات اولیه پیرامون اهمیت مساله کشت بافت انجام گرفت و در نتیجه مشخص گردید که می توان از اعضای هیئت علمی مرکز تحقیقات مرکبات کشور (در شهرستان رامسر)در این زمینه بهره گرفت. بررسی‌های بعدی نشان داد که در حال حاضر روش تکثیر کشت بافت در مرکز تحقیقات مرکبات در حال انجام است. در ادامه ارتباط لازم با این مرکز برقرار شده و مقرر گردید یکی از اعضای هیئت علمی این مرکز که مسئولیت آزمایشگاه کشت بافت را بر عهده دارند به عنوان استاد دوره آموزشی خوشه و BDSP احداث مرکز کشت بافت با خوشه همکاری نمایند.
- چگونگي و فرايند جلب مشاركت و اعتماد نهادهاي پشتيبان براي حمايت از  برنامه(فرايند جلب حمايت نهادهاي پشتيبان)
شرکت شهرک‌های صنعتی مازندران به عنوان اصلی‌ترین نهاد پشتیبان خوشه گل و گیاهان زینتی در تمامی مراحل توسعه خوشه حمایت کامل خود را اعمال داشته است. همکاری مناسب شرکت شهرک‌های صنعتی و عامل توسعه خوشه سبب گردید پس از بیان اهمیت مساله فرآیند برگزاری دوره آموزشی، انتخاب BDSP به سرعت انجام گردد.
همچنین وجود فارغ التحصیلان گل و گیاهان زینتی از مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی سبب گردید عامل توسعه خوشه بتواند به سهولت با این مرکز ارتباط برقرار کند. این مرکز فضای آموزشی خور را در اختیار اعضای خوشه گذاشته تا بتوان کلاسهای آموزشی را در این مرکز برگزار نمود.
- چگونگي و فرآيند و منابع تأمين مالي برنامه به اجرا درآمده براي رفع مشكل
جهت تامین مالی مراحل پیاده‌سازی این طرح، بخشی از منابع متکی به منابع ملی توسعه خوشه‌های صنعتی است که توسط شرکت شهرکهای صنعتی استان تخصیص داده شده است و بخش دیگر از منابع مالی توسط تولید کنندگان خوشه تامین می شود هزینه دوره آموزشی کشت بافت از منابع شرکت شهرکهای صنعتی تامین شده است. هزینه مطالعات امکان سنجی طرح از منابع شرکت شهرکهای صنعتی تامین شده است. 70 درصد هزینه‌های احداث مرکز کشت بافت توسط تولیدکنندگان و 30 درصد از منابع شرکت شهرکهای صنعتی تامین خواهد شد.
- دستاوردهاي حاصل از اجراي برنامه براي رفع مشكل
دستاوردهای مورد انتظار از پیاده‌سازی این طرح به شرح ذیل می باشد:
1- کاهش مدت زمان تکثیرگیاهان زینتی: استفاده از روش کشت بافت مدت زمان تکثیر گیاهان زینتی را کاهش می‌دهد. میزان کاهش زمان تکثیر با توجه به نوع گیاهان زینتی متفاوت است ولی به طور میانگین 30 الی 40 درصد زمان تکثیر کاهش می‌یابد.
2- کاهش هزینه‌های تکثیر گیاهان زینتی: وجود ضایعات فراوان در روش سنتی تکثیر گیاهان زینتی سبب گردیده که این روش بسیار ناکارآمد باشد. از طرفی با تولید در آزمایشگاه در مصرف خاک، آب و انرژی صرفه جویی گردیده و  استفاده از روش کشت بافت با کاهش میزان ضایعات و افزایش بهره‌وری حدود 20 الی 30 درصد در هزینه‌ها صرفه جویی می‌نماید.
3- بهبود استاندارد محصولات تولید به خصوص در مورد سلامت گیاهان: پرورش گیاهان زینتی در یک محیط بسته و استریل سبب تولید گیاهانی می‌گردد که عاری از هرگونه بیماری و آفات می‌باشد. این گیاهان سالم جهت پرورش به گلخانه‌های خوشه منتقل شده و از استاندارد بالایی برخوردار هستند.
4- تولید تعداد انبوهی از گیاهان با خصوصیات ظاهری یکسان: یکی از مسائل مهم در صادرات گل و گیاهان زینتی توانایی تولید محصولات در حجم انبوه با خصوصیات ظاهری یکسان است. روش تکثیر کشت بافت این امکان را به خوشه گل و گیاهان زینتی نوشهر-چالوس فراهم می آورد.
5- کم شدن فضای مورد تکثیر گیاهان زینتی: تکثیر در آزمایشگاه سبب می‌گردد تولیدکنندگان جهت تامین گیاهچه‌های خود نیازی به فضای گلخانه‌ای نداشته و این فضا را به تولید و پرورش سایر گیاهان اختصاص دهند.
- پيشنهادات و آموخته‌‌ها
وجود بازار مصرف مناسب در کشورهای حاشیه دریای خزر اهمیت صادرات محصولات خوشه را دو چندان می کند. برای رسید به این مهم رعایت استانداردهای لازم و جایگزین نمودن تکنولوژی جدید به جای روشهای سنتی اهمیت ویژه ای دارد. توجه به مساله فروش و بازاریابی در خوشه گل و گیاهان زینتی از دو جهت قابل بحث است. اول سرانه مصرف گل و گیاهان زینتی در کشور‌های CIS(نزدیکترین بازار بین المللی به خوشه) بسیار بیشتر از سرانه مصرف داخلی است. پس بازار باید پاسخگوی این تقاضا باشد. دوم تحلیل زنجیره ارزش خوشه گل و گیاهان زینتی نشان می‌دهد بیشترین سود حاصله در مراحل توزیع و فروش گل و گیاهان زینتی است.

QR Code

نقشه کشوری خوشه ها