اصطلاح خوشه‌های کسب و کار در پهنه­های جغرافیاییِ وسیع و کتب و نشریات زیادی به کار رفته و در سال­های اخیر عمومیت فراوانی یافته است. خوشه مفهوم رایج و گسترده­ای داشته و در مباحث مختلفی، به ویژه در موردِ نقشِ پیشرفت صنعتی در توسعۀ منطقه­ای و جهانی شدن بکار رفته است . خوشه­های کسب و کار مفهوم گسترده­ای دارند و مباحث زیادی پیرامون نقش و تأثیر آن­ها در توسعۀ شهری و منطقه­ای مطرح شده است با این وجود، پویایی عوامل مختلف مؤثر در خوشۀ کسب و کار (جغرافیایی و مکانی، فرهنگی و اجتماعی، نهادی-سازمانی و اقتصادی) موجب شده است تا صاحب­نظران به تعریف واحدی نرسند و هر یک بر اساس مکتب فکری خود به ارائه تعریف مورد نظر بپردازند. در این قسمت ابتدا تعاریف متعددی از صاحب­نظران مختلف که بر گرفته از مطالعات تحلیلی-کاربردی آن­ها و همچنین دیدگاه فکری و عملکردی خاص آنها بوده است، ارائه می­گردد. لازم به ذکر است که مفاهیم مختلفی برای خوشه­های کسب و کار، عناوین مختلفی چون، خوشه­های صنعتی، خوشه­های صادرات­گرا، خوشه­های فناوری و دانش، خوشه­های یادگیری و...، به کار گرفته شده است که جملگی در اندازه­ی بنگاه­ها (عموماً بنگاه­های کوچک و متوسط)، همکاری و مشارکت و رقابت بنگاه­ها، فضای جغرافیایی بنگاه­ها، وابستگی تاریخی و مشترک بودن استراتژی­ها بازاریابی و فروش و همچنین مشترک بودن چالش­ها، مشترک می­باشند.

مایکل پورت : خوشه کسب و کار را به مثابه همجواری جغرافیایی گروهی از مؤسسات وابسته و شرکت­های بهم پیوسته در محدودۀ خاص، که از طریق مشترکات و متمم­ها بهم پیوند داده شده­اند، می­داند؛ و بیان می­کند که، در ابتدای شکل­گیری خوشه، همراهان خوشه به ارتباط یا همکاری جهت یافتن راهی مناسب برای رقابت با رقبای واقعی و یا بالقوه، به دلیل ترس از دست مزیت رقابتی، تمایلی ندارند؛ و تنها تعداد کمی از بنگاه­ها، به مزیت رقابت در عین همکاری پی می­برند . به عبارت دیگر خوشه کسب و کار را به مثابه همجواری جغرافیایی گروهی از نهادهای ذی‌ربط و شرکت­های بهم پیوسته در محدودۀ خاص، که از طریق مشترکات و متمم­ها بهم پیوند داده شده­اند، می­داند که توانایی ایجاد و انتشار نوآوری و دانش را دارد

فر (1998) : برای خوشه کسب و کار، اصطلاح خوشه­های اقتصادی را مطرح می­کند و می­گوید که، خوشه­های اقتصادی، تنها صنایع و نهادهای ذی‌ربط و حمایت کننده نیست، بلکه نهادهای مرتبط و مکملی است که به دلیل ارزش روابط آن­ها (عامل اصلی رقابت پذیری آن­ها، روابط مابین آن­هاست) رقابتی­اند.

روئلنت و هرتاگ (1999) : معتقدند که واژه­ی گم شده برای تعریف خوشه، اصطلاح «شبکه» می­باشد. از این روی، خوشه­های کسب و کار را، شبکه­هایی از تولیدکنندگانی که بنگاه­هایِ آن­ها، کاملاً به هم وابسته­اند و هر یک از این بنگاه­ها در زنجیرۀ تأمین ارزش افزوده مرتبطند، می­دانند.
کری براون و دیگران (2007) با بیان وجود اختلاف نظر در تعاریف خوشه کسب و کار، در تلاشند تا مفهوم جدیدی از خوشه کسب و کار ارائه دهند. بر همین اساس برای جبران این شکاف، اصطلاح "زنجیره‌ی ارزش افزوده[1]" را پیشنهاد کرده و بنگاه­ها و مؤسسات خوشه صنعتی را در عوامل افقی، عمودی و جانبی تقسیم می­کنند و می­گویند که : خوشه عبارت است از پیوند افقی، عمودی و جانبی فعالیت­های ارزش افزوده‌ی توزیع یافته، به وسیله‌ی عوامل مختلف همجوار، که تمام عامل­ها به خوشه‌ی خاص مربوط می­شوند. عامل­ها با یکدیگر بنای زنجیره‌ی ارزش افزوده­ای می­باشند که مرزهای خوشه را معین می­کنند؛ همچنین تعاملات مستقیم و غیر مستقیم میان این عامل­ها، صورت می­گیرد که در پیوندهای ضعیف، متوسط و قوی انعکاس خواهد یافت
نکات اصلی مورد اشاره در تعاريف ارائه شده عبارت است از:

1- تمرکز در يک منطقه جغرافيايي

2- وجود ارتباط درون بنگاهی و درون صنعتی بين بنگاههای عضو

3- در طول هم قرار گرفتن بنگاهها در درون خوشه ( ارتباطات عمودی )

4- وجود سازمانهای غيرتجاری در کنار بنگاههای تجاری در درون يک خوشه

5- همکاری بين بنگاهها و انجام اقدامات مشترک و جمعی

6- وجود رقابت بين اعضا

7- هم رشته بودن بنگاهها در يک شاخه يا دسته صنعتی خاص (تشکيل زنجيره ارزش)

8- وجود تهديدها و فرصتهای مشترک برای بنگاههای درون خوشه

9- پيدايش خدمات تخصصی فنی ، مديريتی و مالی در خوشه

10- وابستگی به يک منطقه خاص جغرافيايی – اقتصادی

11- برهم افزايی رقابت و همکاری در خوشه

12- کارایی جمعی و بهره برداری از صرفه های اقتصادی بيرونی
 
میتوان اشتراکات رشته مدیریت توسیعه خوشه های کسب و کار را با چهار رشته اصلی اقتصاد، مدیریت، مهندسی صنایع و جغرافیا به صورت ذیل بیان نمود، این رشته در سایر کشورها، اغلب توسط این متخصصین این چهار رشته انجام میشود و هر یک از رشته های مذکور، جنبه های خاصی از مطالعات را مد نظر قرار می دهند؛ لذا متخصصین مدیریت توسعه خوشه های کسب و کار، با استفاده و کمک از چهار رشته ی اصلی دیگر می توانند علاوه بر توسعه زمینه های رشته مدیریت توسعه خوشه های کسب و کار کمک نمایند، می توانند در توسعه صنعتی و اقتصادی مناطق مؤثر واقع شوند.

QR Code

نقشه کشوری خوشه ها